Ata-baba / Ата-баба

Pronunciation: Ah-tah bah-bah
Language: Qazaq
Also known as: ancestors Ata means grandfather, baba means forefather, ancestor

Description

Ата-баба – ұрпақтар сабақтастығын сақтап, отбасы мен ұлттық дәстүрді жалғастыруда маңызды рөл атқарады. Бұл ұғым ата-бабаға, сондай-ақ тікелей алдыңғы буын өкілдеріне деген құрметті білдіреді. Өзінің жеті атасын білу – кім екеніңді, қайдан шыққаныңды түсінудің негізі. XII–XIII ғасырларда өмір сүрген Аяз бидің аңызы осы құндылықты айшықтайды: ол сыртқа тозған шапанын іліп қойып, көршілеріне шыққан тегін ешқашан ұмытпау керек екенін еске салатын болған. Оның «Аязби хәлімді біл, құмырсқа әлімді біл» деген сөзі – адамның өзінің шынайы жағдайын, түп-тамырын білуі керек екенін білдіреді.
«Атаңа не істесең, алдыңа сол келеді» деген мақал үлкендерді құрметтеудің терең маңызын көрсетеді. Бата алу – өмірдегі маңызды кезеңдерде, сапарға шығарда, кәсіп бастағанда немесе үйленерде аса қажет. Сұхбат берушілердің бірі әжесінің наурыз көже (Наурыз мейрамында дайындалатын дәстүрлі ас) пісіріп, оны немересінің мектебіне апарғанын әңгімелеп берді. Қарт кісінің мәртебесі бұл тағамға ерекше мағына берді. Балалар мен мұғалімдер әженің наурыз көжесін ішіп, оның ұзақ ғұмырын, даналығы мен өнегесін қабылдауға ниеттенді.
Қара шаңырақ – отбасының рухани өзегі, ұрпақтар байланысының символы. Бұл ата-бабадан қалған үй болмауы да мүмкін, бірақ дәстүр бойынша ұл баланың өз ата-анасымен бірге тұруы арқылы ұрпақтар сабақтастығы сақталады. Сондықтан қара шаңырақ әкеден ұлға мұра болып қалады. Сол сияқты, тұрмыстық заттар келінге енесінен беріледі, бұл дәстүрлі отбасылық құндылықтардың үздіксіздігін білдіреді.
Бір шаңырақ астында үш-төрт буынның бірге өмір сүруі дәстүрді сақтауға және ұрпақтан-ұрпаққа жеткізуге ықпал етеді. Қолөнер, отбасылық ас мәзірлері және тұрмыстық білім көбінесе әжеден немереге беріледі.
Қарттарға қамқорлық жасау дәстүрі Қазақстан Республикасының Конституциясында да бекітілген, онда «Кәмелетке толған еңбекке қабілетті балалар еңбекке жарамсыз ата-анасына қамқорлық жасауға міндетті.» деп көрсетілген (27-бап)

Read more

Referring to ancestral lineage and figures of reverence, ata-baba plays a central role in maintaining connections across generations and preserving family and national traditions. The term encompasses respect both for ancestors and for immediate predecessors. Knowing your jetı ata (seven ancestors) is essential for understanding who you are. The legend of Aiaz bi from the 12th–13th centuries speaks to this value: hanging a holey şapan (robe) outside his yurt, Aiaz bi reminded his neighbors never to forget their origins. His saying, “Ayazbi hälımdı bıl, qumyrsqa älımdı bıl” (an ant should know its strength, and Aiaz bi his condition), captures this principle.
“Ataña ne isteseñ, aldıña sol keledi” (Whatever you do to your grandfather will come back to you) — saying captures the deep-rooted value placed on honoring elders. Seeking their bata (blessings) is crucial for life’s important milestones, whether it be traveling, starting a business, or getting married. One story shared by interlocutor recalls a grandmother preparing nauryzköje (a traditional dish for the Nauryz holiday) and bringing it to her granddaughter’s school. As an elder, her status gave symbolic importance to the meal. Children and teachers drank her nauryzköje, wishing to inherit her longevity and wisdom.
The qara şanyraq represents the enduring heart of the family—the home where generations remain connected. This may not always be the original family house but rather any home where the son, now with his own family, lives together with his parents. For this reason, the house is inherited through the male line, from father to son, to ensure continuation of the qara şanyraq. Similarly, household goods are passed from mother-in-law to daughter-in-law, symbolizing the continuity of family traditions within this shared space.
Living with three or four generations under one roof fosters the transmission of traditions. Crafts, family recipes, and household knowledge are often passed from grandmothers to granddaughters.
The tradition of caring for elders is enshrined in Qazaqstan’s Constitution, which states that “able-bodied adult children shall take care of their disabled parents” (Article 27).

Constitution of the Republic of Kazakhstan. Official website of the President of the Republic of Kazakhstan. Accessed February 1, 2025. https://www.akorda.kz/en/constitution-of-the-republic-of-kazakhstan-50912.

Duisembay Mambetalin
Laura Batyrkhanova
Guldana Arystankyzy/Arystanovna Yessekeyeva

Date of entry: March 31, 2025
The name you would like to be credited with for your contribution.
The word you wish to contribute
Your email for contact and updates regarding your submission.
The language you are contributing the word in
Maximum file size: 3 MB
Maximum file size: 5 MB
By proceeding, I acknowledge and agree to GloCo's Legal notice and Terms of use
and the Guidelines for Contributors *

Related Words

Muzyka / Музыка
Qazaq
moo-zy-kah

Көне түркі дүниетанымында көзге көрінетін және көрінбейтін екі әлем бар деп есептелген. Музыка осы екі дүниенің арасындағы көпір саналады, ал музыкалы...

Figure 5. Felt-making. Ordabasy District, Qazaqstan, 14 April 2016. O.Öndemes, copyright
Öner / Qol öner / Qoldanbaly öner / Өнер / Қол өнер / Қолданбалы өнер
Qazaq
ɜ:-nèr

Өнер тек өнер туындылары мен қойылымдармен шектелмейді – ол шығармашылық үдерісті толықтай қамтиды және көбінесе ғұрыптар мен наным-сенімдермен тығыз ...

Figure 4. Me and my friend Anara Bekmukhambetova both wearing Qazaq traditional headdresses at Budapest international airport. 27 December 2022, Budapest, Hungary. Anara Bekmukhambetova
Oyu-örnek / Ою-өрнек
Qazaq
ɔ:-you: ɜ:r-nèk

Ою-өрнек – рухани, табиғи және қоғамдық мағынаға ие бейнелер арқылы «сөйлейді». Бұл өрнектер табиғаттан шабыт алады, олар аспан денелерін, табиғи элем...

Ydys-aiaq (tableware): astau for main course, bas tabaq for lamb’s head, zereñ and ojau for qumys or soup; dombyra. Laura Batyrkhanova inherited this tableware from her mother-in-law. 25 January 2025, Jarkent, Qazaqstan. Laura Batyrkhanova.
Salt-dästür / Салт-дәстүр
Qazaq
sʌlt dæs-tu:r

Мақалда айтылғандай: «Алты жыл аш болсаң да, атаңның салтын ұмытпа», бұл ата жолының (ата-баба жолы) терең маңыздылығын көрсетіп, өткенмен рухани байл...

Jer / Жер
Qazaq
ʒèr

Жер тек физикалық аумақ қана емес, адамның туған жерімен және мәдени мұрасымен байланысты рухани сезімді білдіреді. «Кіндік қаны тамған жер» деген тір...

Aruaq / Аруа
Qazaq
ah-roo-ahk

Аруақ – қайтыс болған ата-баба жаны, олар тіріні қолдап, қорғайды деп есептеледі. Аруақтар отбасы мәселелерінде де, соғыс сияқты ірі тарихи оқиғаларда...

Nauryz celebration on the Astana square. Almaty, Qazaqstan, March 2024. Copyright ktk.kz
Nauryz / Наурыз,
Qazaq
now-ryz

Жаңа жылдың бастауы ретінде тойланатын Наурыз біреулер үшін жалғыз Жаңа жыл мерекесі, басқалар үшін ол Батыс Жаңа жылын толықтыратын мейрам болып табы...

Tıl / Тіл
Qazaq
Til

«Мен сені жақсы көремін» – «I love you» деген мағынаны білдіретін тіркес. Қазақ тілінде тіке айтудан гөрі астарлы мағынаға көбірек мән беріледі. Мысал...

error: